ေမာင္ဂုရု သေရာ္သည္။

December 30, 2009

ကပ္ေရာဂါဆိုတာ…

Filed under: Uncategorized — gurugyi @ 11:38 am

* NGO မွာ အလုပ္ေလွ်ာက္ခ်င္လို႔ဆိုပီး စကားခံလာတဲ့ သူငယ္ခ်င္း ကို ေမးသမွ်ျပန္ရွင္းျပ ရင္းက ဒီအေၾကာင္းေလး ေရးျဖစ္တာပါ။ သူေမးတာကေတာ့ သူက က်န္းမာေရးပညာေပး (Health Educator) ဆိုတဲ့ရာထူးအတြက္ ေလွ်ာက္တာ လွမ္းေခၚတယ္ေပါ့၊ သူ႔ကို အင္တာဗ်ဴးမယ္တဲ့ အဲဒါ ဘာေတြ ျပင္ထားရမလဲ ဆိုပီးလာေမးတာပါ။ က်ယ္ျပန္႔လြန္းေတာ့ ျဖတ္ေျပာလိုက္တဲ့ အထဲက သူက ထဲထဲဝင္ဝင္ေမးတာေလးေတြကို အျခား ေလွ်ာက္ခ်င္သူေတြ အသံုးဝင္ေအာင္လို႔ ျဖန္႔ျဖဴးတဲ့သေဘာပါ။ အခုတစ္ေခါက္ေတာ့ ကပ္ေရာဂါအေၾကာင္းေပါ့။….

ကပ္ေရာဂါ (ဘာသာရပ္ေခၚ Epidemic အရပ္ေခၚ outbreak ) ဆိုတာကို အသံုးမ်ားၾကတာကေတာ့ က်န္းမာေရးဌာနနဲ႔ ဘုရားရွိခိုးေတြမွာပါပဲ… ကပ္ႀကီးသံုးပါးဆိုတာကို ဗုဒၶဘာသာ၀င္မ်ား မစိမ္းၾကပါဘူး.. သတၱႏၲရကပ္၊ ေရာဂႏၲရကပ္၊ ဒုကၻိကၠႏၲရကပ္ ဆိုတဲ့ ကပ္ႀကီးသံုးပါးကို လူတိုင္းေၾကာက္တာမ်ား… “အပါယ္ေလးပါး၊ ကပ္သံုးပါး၊ ရပ္ပစ္ရွစ္ပါး၊ ရန္သူမ်ိဳးငါးပါး၊ ဝိပၸတၱိတရားေလးပါး၊ ဗ်သနတရားငါးပါး၊” စသည္ျဖင့္ ဘုရားရွိခိုး ဆုေတာင္းပိုင္းမွာပါ ကင္းလြတ္ေစေၾကာင္း ဆုေတာင္းၾကပါတယ္။ က်န္းမာေရးဌာနေတြက သံုးတဲ့ ကပ္ေရာဂါကေတာ့ ကပ္ႀကီးသံုးပါးကို လံုးသုတ္ပီးေခၚလိုက္တာပါ။ ဒါဆို ကပ္ေရာဂါ (ဝါ) ကပ္ဆိုတာ ဘာပါလိမ့္….

ကပ္ေရာဂါကို ဆရာဝန္မ်ားတင္ သိဖို႔မကပါဘူး။ အျခားသူမ်ား.. အထူးသျဖင့္ NGO တြင္ အလုပ္လုပ္လိုသူမ်ား၊ ျပည္သူ႔က်န္းမာေရးလုပ္ငန္းမ်ားတြင္ ဝင္ေရာက္လုပ္ကိုင္သူမ်ား အေနနဲ႕ မသိမျဖစ္သိဖို႔လုိအပ္ပါတယ္။ ကပ္ေရာဂါဆိုတာ ေရာဂါတစ္ခုဟာ ေဒသခံ လူေတြၾကားမွာ ေမွ်ာ္မွန္းထားတဲ့ ပမာဏထက္ ပိုျဖစ္ ရင္ ကပ္ေရာဂါလို႔ေခၚပါတယ္။ (the occurance of a disease or diseases in a community more than expected at a specific time) လို႔ M. Last ဆိုတဲ့ ကပ္ေရာဂါ ဂုရုႀကီးက အဘိယာစက ျပဳပါတယ္။ ဥပမာ… လွည္းကူးေဒသ မွာႏွစ္စဥ္ ငွက္ဖ်ားျဖစ္သူ ၁၅၀၀၀ ရွိတယ္။ ဒီႏွစ္မွာ ၁၇၀၀၀ ျဖစ္တယ္ ဆိုရင္ ကပ္ေရာဂါ လို႔ ေျပာလို႔မရေသးပါဘူး။ တကယ္လို႔ ၃၀၀၀၀ ေက်ာ္ ငွက္ဖ်ားျဖစ္ပီဆိုရင္ေတာ့ ငွက္ဖ်ားကပ္ လွည္းကူးၿမိဳ႕နယ္မွာ က်ေရာက္ေနပီလို႔ေျပာရပါမယ္။ ဆိုလိုတာက ျဖစ္ၿမဲထက္ ၂ ဆနီးပါးေလာက္ ျဖစ္ရင္ ကပ္ေရာဂါလို႔ ေျပာတာပါ။ တစ္ခ်ိဳ႔ေရာဂါေတြက်ေတာ့ တစ္ေယာက္ထဲျဖစ္လဲ ကပ္ေရာဂါလို႔သတ္မွတ္တဲ့ ေရာဂါေတြရွိပါတယ္။ ဥပမာ… ကာလဝမ္းေရာဂါ၊ ၾကက္ငွက္တုပ္ေကြးေရာဂါ၊ ဆားစ္ လို႔ေခၚတဲ့ ျပင္းထန္ အဆုတ္ေရာင္ေရာဂါ စတာေတြပါ။

အဲဒီေတာ့ ကပ္ေရာဂါ ကို ေလ့လာတဲ့ ပညာကိုက်ေတာ့ ကပ္ေရာဂါေဗဒလို႔ ေခၚပါတယ္။ ဘိုလိုေတာ့ (epidemiology : “The study of the distribution and determinants of health related states or events in specified populations, and the application of this study to control of health problems.”) လို႔ အဓိပၸါယ္ဖြင့္ထားတာ ရွိပါတယ္။ လူထု အတြင္းတြင္က်န္းမာေရးႏွင့္ဆက္ႏြယ္ေသာ အေျခအေန သို႔မဟုတ္ ျဖစ္ရပ္မ်ား ျဖစ္ပြားပံုႏွင့္ လႊမ္းမိုးေသာ အခ်က္မ်ားကို ေလ့လာျခင္းႏွင့္ က်န္းမာေရး ျပႆနာမ်ားကို ထိန္းခ်ဳပ္ရာတြင္ ျပန္လည္ အသံုးခ်ျခင္း ဆိုတာ ကပ္ေရာဂါေဗဒလို႔ေျပာပါတယ္။ အေသးစိတ္ေျပာရရင္ အဲဒီ သတ္မွတ္ခ်က္မွာတင္ အမ်ားႀကီးေျပာစရာေတြ ရွိပါတယ္။ အဓိက အေရးႀကီးတာက အဲဒီကပ္ေရာဂါေဗဒႀကီး က ဘာေတြေတြကို ေလ့လာတာလည္း ဆိုတာပါ။

ကပ္ေရာဂါေဗဒက အေၾကာင္းအရာ ျဖစ္ရပ္ႀကီး (၆) မ်ိဳးကို အေျခခံပီးေလ့လာပါတယ္။

(၁) ေရာဂါျဖစ္ပြားေစေသာ ကိုယ္စားလွယ္ (Agent)

(၂) ေရာဂါလက္ခံ (Host)

(၃) ပါတ္ဝန္းက်င္ (Environment)

(၄) အခ်ိန္/ကာလ (Time)

(၅) လူ/ လူအမ်ိဳးအစား/ လူစား (Person)

(၆) ေနရာ (Place)

ဒီ (၆) မ်ိဳးကိုအကုန္ အစင္ ေလ့လာပါတယ္။ ဂ်င္နလယ္ေနာလိပ္ အေနနဲ႔ ေတာင္ သိထားဖို႔ေကာင္းတဲ့ အခ်က္ကေလးေတြပါ။ ဒီ ဟာ ေတြကို သိေအာင္လုပ္ထားရင္ ဘယ္လိုေနရင္ ေကာင္းမလဲဆိုတဲ့ ေရြးစရာေတြရလာမွာပါ။

ကဲ…. စမ္းသံုးၾကည့္ရေအာင္… ပညာရပ္တစ္ခုဆိုတာ သံုးလို႔ရမွ ေကာင္းမွာေပါ့ေနာ… ဒါေလာက္ကေလး လမ္းစေပၚလည္း သံုးလို႔ရရမွာေပါ့။

အားလံုးစိတ္ဝင္စားေလာက္တဲ့ ေလးလံုးေရာဂါ ေအအိုင္ဒီအက္စ္ က စလိုက္ရေအာင္… ေအအိုင္ဒီအက္စ္ေရာဂါ ရဲ႕ ကပ္ေရာဂါေဗဒ အရ

(၁) Agent ဘာလဲ… အိတ္ခ်္အိုင္ဗီ ဆိုတဲ့ ဗိုင္းရပ္စ္ပါ။ ေသြးႏွင့္ႏွီးႏြယ္တဲ့ အရာေတြက တဆင့္ ကူးတတ္တယ္။ ကိုယ္တြင္းေရာက္ေနရင္ သတ္စရာ ေဆးမရွိဘူး။ ခႏၶာကိုယ္ျပင္ပမွာဆိုရင္ နာရီဝက္ထက္ ပို မရွင္ႏိုင္ဘူး။ သာမန္ ပိုးသတ္ေဆးေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားက သတ္ႏိုင္တယ္။ ဒါပဲ… ဒါေလာက္ေတာ့ သိၾကတယ္။ မသိလည္း ရွာဖတ္ ဒါပဲ ေတြ႔မယ္။ ဒါပဲလိုတာကိုး…

(၂) Host ဘာလဲ.. လူေပါ့ဗ်ာ.. ကြၽန္ေတာ္တို႔စိတ္ဝင္စားတာ လူမွာျဖစ္လား မျဖစ္လား ပဲဟာ … လူမွာ ျဖစ္ႏိုင္ရင္ လူပဲ… ၾကက္ငွက္တုပ္ေကြးၾကေတာ့ ငွက္ေတြေပါ့ဗ်ာ… လူမွာ လည္း လာျဖစ္ႏိုင္တယ္။ လိုတာပဲ ဖတ္မယ္။ မလိုရင္ ေခါင္းေလးတယ္။လွည္းေနေလွေအာင္းျမင္းေဇာင္းမက်န္ လူမွန္ရင္ ျဖစ္တယ္။ ေသြးလြန္တုပ္ေကြး ဆိုရင္ေတာ့ ကေလးေတြ လို႔ ေျပာရမွာေပါ့။

(၃) Environment ဘာလဲ… ေနရာအႏွံ႔ ဥတုမေရြးျဖစ္တယ္။ ရပီ…

(၄) Time ဘာလဲ… ၁၂ ရာသီကူးစက္တယ္။ မိုးလင္း မိုးခ်ဳပ္ ကူးတယ္။

(၅) Person ဘာလဲ.. အဲ.. ဒါက အေရးႀကီးတယ္။ ဘယ္လိုလူစားေတြကို ပိုကူးသလဲ ေပါ့။ Host မွာတုန္းက လူႀကီးလူငယ္ က်ားမ မေရြးကူးတယ္ေျပာတယ္။ ခုဟာ က ဘယ္လိုေနတတ္ထိုင္တတ္တဲ့သူေတြ ဘယ္လို အမူအက်င့္ ရွိရင္ ကူးသလဲေျပာတာ… လိင္ဆက္ဆံဖက္အေဖၚမ်ားတဲ့သူေတြ၊ မူးယစ္ေဆး အေၾကာ ထဲ ထိုးသြင္းတတ္တဲ့သူေတြ၊ ေသြးႏွင့္ ဆက္စပ္ပစၥည္းကိုင္တြယ္သူေတြ (က်န္းမာေရးဝန္ထမ္းေတြ) ပို အကူးမ်ားတယ္။ ကိုယ္ဝန္ေဆာင္မိခင္ဆီကေန ကေလးငယ္ဆီကိုလည္း ကူးတယ္။ ဒါေလာက္ပါပဲ။ ဒါေပမယ့္ အေရးေတာ့ႀကီးတယ္။

(၆) Place … ဘာလဲ… ေနရာမေရြးဘူး။ တည္းခိုခန္းကေနပီး သမၼတ အိမ္ေတာ္ အထိ ကူးတတ္တယ္။ ဧဝရက္ ေတာင္ထိပ္မွာလည္း ကူးတတ္တယ္။ ” ႏွစ္ေယာက္တည္းဆိုရင္ေမာင္ရယ္ ဧဝရက္ေတာင္ထိပ္ ေနခ်င္ရင္ ခုသြား… ေရရွားတဲ့ သဲကႏၱာရ ဆာဟာရမေရွာင္တယ္”…ဘာညာဆိုတာ ၾကားဖူးတယ္ဟုတ္။ မရဘူး… ေခၚသြားမယ့္သူက အိတ္အိုင္ဗီရွိရင္ ဆာဟာရ ေရွာင္ေရွာင္ မေရွာင္ေရွာင္ ကူးမွာပဲ…

ဒါေတြသိထားရင္ ေအအိုင္ဒီအက္စ္ရဲ႕ ကပ္ေရာဂါေဗဒအေၾကာင္း အၾကမ္းဖ်င္းသိတာပဲေပါ့။ ဒီလို အခ်က္ႀကီး (၆) ခ်က္ ကို အေျခခံပီး ဘယ္ ေရာဂါ ျဖစ္ရပ္ကို မဆို လူေတြရဲ႕ ေနေရးထိုင္ေရး က်န္းမာေရးကို ထိခုိက္လာမဲ့ ကိစၥေတြကို ေလ့လာတာ ကပ္ေရာဂါေဗဒပါပဲ။ ေလ့လာလို႔သိလာတဲ့ အသိကို အေျခခံပီး ကာကြယ္တာ ကုသတာေတြကို စဥ္းစားပီးလုပ္လိုက္တာပါပဲ။ ေအအိုင္ဒီအက္စ္မွာဆိုရင္ .. ေသြးႏွင့္ ဆက္စပ္ ပစၥည္းကေနကူးတတ္ တဲ့ အတြက္ ေသြးႏွင့္ ဆက္စပ္ပစၥည္းေတြကို တိုက္ရိုက္ မကိုင္တြယ္န႔ေပါ့ဗ်ာ။ ၁၂ ရာသီကူးတတ္ပီး လူတိုင္းကူးတတ္ေတာ့ လူတိုင္း ၁၂ ရာသီ ေနရာမေရြး ဂရုစိုက္ေပါ့။ ကိုယ္ထိေတြ႔ရတဲ့သူက ကူးတတ္တဲ့ လူစားထဲမွာ ပါရင္ သတိထားေပါ့။ အကာအကြယ္ေတြသံုးေပါ့။”ခုေခတ္လူငယ္ေတြကေတာ့ ဦးထုပ္ကိုယ္စီ သံုး…” ေပါ့။

ကဲ.. လြယ္ပါတယ္။ NGO က ပုဂၢိဳလ္မ်ားကလည္း ဒါေတြပဲအင္တာဗ်ဴးမွာ ေမးၾကတာပါပဲ။ ဒီ (၆) ခ်က္ကေနပဲ ပြားသြားတာပါ။ အေျခခံက ဒါပါပဲ။

Reference:

http://www.pec.ha.osd.mil/Updates/0301web/Oct_02_Update_Page_4.htm

http://www.answers.com/topic/epidemiology
http://www.who.int/topics/epidemiology/en/

Advertisements

1 Comment »

  1. Nice ur hand

    Comment by daywadat — May 19, 2010 @ 12:14 pm | Reply


RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: